Theo số liệu của Tổng Cục thống kê, từ năm 2006 bắt đầu xuất hiện tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh và sự chênh lệch này vẫn ở mức cao trong những năm gần đây. Cụ thể, năm 2006, tỷ số giới tính khi sinh ở mức 109,8 bé trai/100 bé gái sinh ra sống - vượt ngưỡng cân bằng tự nhiên (103-107); năm 2015 là 112,8 trẻ trai/100 trẻ gái, năm 2024 là 111,4 trẻ trai/100 trẻ gái.
Tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh ở nước ta bắt đầu từ năm 2006 và sự chênh lệch này vẫn ở mức cao trong những năm gần đây. (Hình minh hoạ)
Số liệu điều tra biến động Dân số-KHHGĐ hàng năm cho thấy, phần lớn các bà mẹ biết giới tính trước khi sinh khi thai từ 15 đến 28 tuần (năm 2020 là 63,9%, năm 2021 là 56,4% năm 2022 là 54,0 %), tiếp đến là tỷ lệ biết giới tính thai nhi dưới 15 tuần (năm 2020 là 33%, năm 2021 là 38,7%, năm 2022 là 41,6%).
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến mất cân bằng giới tính khi sinh ở nước ta nhưng nguyên nhân cốt lỗi là định kiến giới với tư tưởng "trọng nam, khinh nữ" duy trì từ thế hệ này sang thế hệ khác. Tiếp đến là việc tiếp cận với khoa học công nghệ để lựa chọn giới tính thai nhi phổ biến trong nhiều năm qua. Như vậy có thể thấy quy định "cấm lựa chọn giới tính khi sinh dưới mọi hình thức" chưa được thực hiện nghiêm túc trên thực tế, việc nạo hút thai, siêu âm chẩn đoán giới tính thai nhi chưa được kiểm soát hiệu quả, nhất là các cơ sở hành nghề y tế tư nhân.
Nếu không có biện pháp can thiệp mạnh, Việt Nam sẽ dư thừa 1,5 triệu nam giới 15-49 tuổi vào năm 2039 và tăng lên 1,8 triệu vào năm 2059. Điều đó sẽ dẫn tới nguy cơ phá vỡ cấu trúc gia đình, một bộ phận nam giới sẽ phải kết hôn muộn, không có khả năng kết hôn, gia tăng tình trạng buôn bán phụ nữ, trẻ em gái, mại dâm…
Tại Hà Nội, trong những năm qua, hoạt động kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh được đẩy mạnh với việc truyền thông vận động về giới và mất cân bằng giới tính khi sinh duy trì thường xuyên tại các xã, phường; lồng ghép nội dung tuyên truyền về mất cân bằng giới tính khi sinh vào các buổi truyền thông trước, trong chiến dịch truyền thông lồng ghép dịch vụ kế hoạch hóa gia đình; tổ chức truyền thông tại cộng đồng về hệ lụy của mất cân bằng giới tính khi sinh cho tổ trưởng dân phố, trưởng thôn, thanh niên, nam nữ chuẩn bị kết hôn, các cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh đẻ… Hà Nội cũng triển khai nhiều mô hình can thiệp mất cân bằng giới tính hiệu quả như tư vấn và khám sức khỏe tiền hôn nhân; chăm sóc sức khỏe sinh sản vị thành niên, thanh niên… Nhờ vậy, tỷ số giới tính khi sinh của thành phố Hà Nội đã giảm dần từ 117,6 trẻ trai/100 trẻ gái năm 2008 xuống còn 113 trẻ trai/100 trẻ gái năm 2018 và 110 trẻ trai/100 trẻ gái năm 2025. Mặc dù tỷ số giới tính khi sinh của toàn thành phố đang có xu hướng giảm nhưng vẫn ở mức cao.
Thành phố Hà Nội cũng đã xây dựng kế hoạch kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh trên địa bàn giai đoạn năm 2026-2030 để từng bước đưa tỷ số giới tính khi sinh trở về mức tự nhiên. Cụ thể là khống chế tốc độ gia tăng tỷ số giới tính khi sinh, giảm bình quân 0,2 điểm phần trăm hàng năm, phấn đấu đến năm 2030, tỷ số giới tính khi sinh của thành phố không vượt quá 109 trẻ trai/100 trẻ gái.
Theo Bộ Y tế, để giải quyết tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh, các quốc gia đã triển khai đồng bộ 4 nhóm biện pháp chính, gồm: một là biện pháp pháp lý: quy định các hành vi bị nghiêm cấm liên quan đến lựa chọn giới tính để giảm tình trạng lựa chọn giới tính khi sinh; hai là biện pháp thúc đẩy bình đẳng giới, ba là hỗ trợ về kinh tế và xã hội nhằm tạo điều kiện thuận lợi để giảm áp lực về kinh tế và văn hóa dẫn đến quan niệm ưa thích con trai và bốn là truyền thông cộng đồng nhằm thay đổi nhận thức của toàn xã hội về giá trị của phụ nữ và trẻ em gái.
Luật Dân số được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025 và có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2026 đã xây dựng các giải pháp khống chế, giảm thiểu tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh, tiến tới đưa tỷ số giới tính khi sinh trở lại mức cân bằng tự nhiên, góp phần khắc phục những hệ lụy về xã hội và nhân khẩu học do tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh gây ra, thúc đẩy bình đẳng giới.
Lựa chọn giới tính thai nhi làm mất cân bằng giới tính khi sinh đã trở thành vấn đề nghiêm trọng bởi hậu quả và những hệ lụy là khôn lường, là biểu hiện nghiêm trọng của việc phân biệt đối xử về giới. Chính vì vậy, Luật Dân số quy định nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi (trừ trường hợp phục vụ chẩn đoán và điều trị bệnh di truyền) và phân biệt đối xử giới dưới mọi hình thức; cấm nghiên cứu, sản xuất, nhập khẩu, lưu hành các sản phẩm ứng dụng trong chẩn đoán, lựa chọn giới tính trước khi sinh; tăng mức xử phạt vi phạm hành chính lên mức 100 triệu đồng…
Tuyên truyền vận động, truyền thông, giáo dục là giải pháp quan trọng nhất nhằm giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh và đưa tỷ số giới tính khi sinh về mức cân bằng tự nhiên. Thông qua truyền thông, giáo dục góp phần nâng cao hiểu biết ý nghĩa và tác hại của mất cân bằng giới tính khi sinh, từ đó thay đổi hành vi phân biệt, định kiến giới, trọng nam hơn nữ, kỳ thị con gái hoặc con trai.