Chăm sóc trẻ sơ sinh tại Bệnh viện đa khoa Sơn Tây.
Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, tổng dân số của Việt Nam vào thời điểm 0 giờ ngày 1/4/2023 là 100,3 triệu người. Trong vòng 20 năm từ năm 2003 (80,9 triệu người) đến năm 2023 (100,3 triệu người), dân số tăng thêm 19,4 triệu người, bình quân mỗi năm tăng trên dưới 1 triệu người, tuy nhiên tỷ lệ tăng dân số lại giảm từ 1,17% năm 2003 xuống còn 0,84% năm 2023. Với mức sinh chỉ đạt 1,91 con/phụ nữ, Việt Nam thuộc nhóm 5 nước có mức sinh thấp nhất khu vực Đông Nam Á, bao gồm Brunei (1,8 con/phụ nữ), Malaysia (1,6 con/phụ nữ), Thái Lan và Singapore (1,0 con/phụ nữ).
Mặc dù chính thức đạt mức sinh thay thế từ năm 2006 nhưng việc duy trì vững chắc mức sinh thay thế của nước ta chưa thực sự bền vững, mức sinh còn chênh lệch đáng kể giữa các vùng, đối tượng, xuất hiện xu hướng mức sinh xuống thấp. Năm 2023, vùng Đông Nam Bộ có tổng tỷ suất sinh là 1,47 và vùng Đồng bằng Sông Cửu Long là 1,54; các vùng còn lại ở mức 2,08 đến 2,23.
Tổng tỷ suất sinh trên toàn quốc đang có xu hướng giảm dưới mức sinh thay thế, giảm từ 2,11 con/phụ nữ (2021) xuống 2,01 con/phụ nữ (2022), năm 2023 là 1,96 con/phụ nữ, năm 2024 là 1,91 con/phụ nữ, mức giảm thấp nhất từ trước tới nay và được dự báo sẽ tiếp tục giảm trong các năm tiếp theo. Việt Nam cũng bắt đầu xuất hiện xu hướng kết hôn muộn, không muốn kết hôn, không muốn sinh con, sinh muộn, sinh ít, sinh thưa ngày càng cao, đặc biệt ở một số đô thị, nơi có điều kiện kinh tế phát triển, như thành phố Hồ Chí Minh xuống đến mức số con trung bình của phụ nữ là 1,32 con.
Mức sinh là một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng tới quy mô và cơ cấu dân số, đây vừa là yếu tố tác động vừa là yếu tố phản ánh mức độ phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia.
Thông tin từ Bộ Y tế cũng khẳng định, kinh nghiệm của một số nước như Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản, Thái Lan,... cho thấy khi để mức sinh xuống quá thấp, rất khó có thể đẩy mức sinh tăng trở lại, và khi kinh tế của đất nước càng phát triển, thu nhập đầu người tăng cao thì xu hướng giảm sinh lại càng rõ rệt hơn. Do vậy, giải pháp hoàn thiện pháp luật dân số là duy trì mức sinh thay thế, quy định các biện pháp, chính sách phù hợp với thực tế của mỗi địa phương. Việc khuyến khích hoặc vận động giảm mức sinh tùy theo vùng mà không áp dụng chung một quy định trên cả nước là rất cần thiết. Hiện nay Quyết định 588/QĐTTg ngày 28/4/2020 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình điều chỉnh mức sinh phù hợp các vùng, đối tượng đến năm 2030 và Thông tư 01/2021/TT-BYT ngày 25/01/2021 của Bộ Y tế hướng dẫn một số nội dung để địa phương ban hành chính sách khen thưởng, hỗ trợ đối với tập thể, cá nhân thực hiện tốt công tác dân số đã quy định cụ thể các nội dung này.
Ngày 20/3/2025, Ủy ban kiểm tra Trung ương đã ban hành hướng dẫn số 15-HD/UBKTTW trong đó có quy định không kỷ luật kỷ luật đảng viên sinh con thứ ba. Việc loại bỏ quy định kỷ luật đảng viên sinh con thứ ba cho thấy sự thích ứng linh hoạt của Đảng trước những biến động về cơ cấu dân số và yêu cầu phát triển bền vững trong tình hình mới. Việc chấm dứt xử lý kỷ luật đối với đảng viên sinh con thứ ba không chỉ gỡ bỏ áp lực tâm lý, tạo điều kiện cho cán bộ, đảng viên cân nhắc sinh thêm con một cách tự nguyện, mà còn góp phần nâng cao chất lượng và quy mô dân số một cách bền vững.
Ngày 10/12/2025, tại kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV đã biểu quyết thông qua Luật Dân số và có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2026. Luật có nhiều điểm nổi bật, trong đó quy định về duy trì mức sinh thay thế, giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh, thích ứng với già hóa dân số, nâng cao chất lượng dân số.
Đối với chính sách duy trì mức sinh thay thế, Luật Dân số quy định cặp vợ chồng và cá nhân có quyền quyết định bình đẳng, tự nguyện trong việc sinh con, thời gian sinh con, số con và khoảng cách giữa các lần sinh phù hợp với lứa tuổi, tình trạng sức khỏe, điều kiện học tập, lao động, công tác, thu nhập và nuôi dạy con của cá nhân, cặp vợ chồng.
Luật cho phép lao động nữ khi sinh con thứ 2 được kéo dài thời gian nghỉ thai sản từ 6 tháng lên 7 tháng; cho phép phụ nữ sinh đủ 2 con ở các khu công nghiệp, khu chế xuất và các tỉnh, thành phố có mức sinh thấp được hưởng chính sách hỗ trợ về nhà ở xã hội theo quy định của Chính phủ.
Bên cạnh đó, luật cũng quy định một số biện pháp khác nhằm duy trì mức sinh thay thế như: định kỳ Chính phủ công bố tình trạng mức sinh để chính quyền địa phương xây dựng, thực hiện các chính sách hỗ trợ, khuyến khích phù hợp; lồng ghép các nội dung về duy trì mức sinh thay thế trong xây dựng, triển khai thực hiện các chiến lược, kế hoạch, chương trình, dự án phát triển kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh; tuyên truyền vận động, truyền thông, giáo dục thay đổi hành vi để thực hiện các biện pháp duy trì mức sinh thay thế.