Theo ThS.BS Nguyễn Thu Yên có trường hợp bệnh nhân đến khám tại phòng khám Dinh dưỡng chia sẻ uống cùng lúc 5 loại thực phẩm chức năng mà xét nghiệm vi chất vẫn thiếu đủ thứ. Việc thiếu vi chất nguyên nhân không nằm ở "thiếu bổ sung", mà ở chế độ ăn mất cân bằng, kiêng khem quá mức, cộng thêm bệnh lý dạ dày và việc dùng thuốc giảm tiết dịch vị kéo dài.Tất cả khiến khả năng hấp thu canxi, kẽm, magie giảm rõ rệt, đồng thời làm rối loạn hệ vi sinh đường ruột nơi quyết định phần lớn việc hấp thu vi chất.
Theo thống kê quốc gia năm 2020, ở trẻ dưới 5 tuổi, hơn 70% bị thiếu ít nhất một vi chất dinh dưỡng, phổ biến nhất là sắt, kẽm, vitamin D và canxi. Với người trưởng thành, đây cũng chính là những vi chất thường xuyên bị thiếu hụt.
Theo ThS.BS Nguyễn Thu Yên từ những trường hợp trên, có hai điều quan trọng dẫn đến thiếu vi chất là do:
Thiếu vi chất phần lớn đến từ bữa ăn hàng ngày
Người Việt chúng ta đa phần ăn đủ no nhưng chưa đủ chất. Bữa ăn thường lệch nhóm thực phẩm, lặp lại đơn điệu theo thói quen hoặc vùng miền, dẫn đến thiếu đa dạng.
Thêm vào đó, thói quen ăn nhiều tinh bột tinh chế, ít rau củ quả tươi, ít thực phẩm giàu đạm chất lượng, cùng lạm dụng thực phẩm chế biến sẵn hoặc nông sản nghèo dinh dưỡng là những nguyên nhân khiến cơ thể thiếu hụt nhiều vi chất quan trọng.
Vì vậy, cải thiện bữa ăn hàng ngày chính là nền tảng để phòng ngừa và khắc phục thiếu vi chất, chứ thực phẩm chức năng hay viên uống bổ sung không phải là giải pháp nhiều người nghĩ tốt và không thể thay thế một chế độ ăn cân bằng, lành mạnh.
Ngoài ra, các trường hợp có bệnh lý tiêu hóa, dùng thuốc giảm tiết acid kéo dài, hoặc nhu cầu tăng cao (trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người bệnh mạn tính...) cũng là nhóm nguy cơ cao thiếu vi chất, cần được khám và theo dõi chuyên khoa.
"Liều điều trị" không giống với "liều bổ sung"
Nhiều người khi thấy mệt, rụng tóc, da xấu, mất ngủ, hay chậm tăng cân… lập tức mua hàng loạt viên uống để "bổ sung". Hoặc khi xét nghiệm thấy thiếu vi chất thì nghĩ chỉ cần uống thêm viên bổ sung là đủ.
Thực tế, đây là một trong những sai lầm phổ biến nhất trong điều trị thiếu vi chất. Vì các viên thực phẩm chức năng thường chỉ chứa hàm lượng vi chất ở mức duy trì tức là dành cho người khỏe mạnh, ăn uống đầy đủ, không phải để điều trị khi cơ thể đã thiếu hụt nặng.
Trong khi đó, điều trị thiếu vi chất đòi hỏi liều cao hơn nhiều lần so với liều bổ sung thông thường. Như việc thiếu sắt cần liều 3–6 mg sắt nguyên tố/kg cân nặng/ngày (thường cao gấp 5–10 lần liều bổ sung), duy trì 3–6 tháng, thậm chí kéo dài hàng năm để phục hồi dự trữ sắt trong tủy xương. Viên sắt dạng thực phẩm chức năng thông thường không đủ để điều trị thiếu máu do thiếu sắt.
Thiếu vitamin D: cần dùng liều cao gấp 2–10 lần liều bổ sung thông thường, tùy mức độ thiếu và khả năng hấp thu.
Thiếu kẽm, canxi: cũng cần liều điều trị cao hơn, được cá nhân hóa và theo dõi định kỳ qua xét nghiệm, vì bổ sung quá liều cũng có thể gây hại.
Theo ThS.BS Nguyễn Thu Yên do đó khi phát hiện thiếu vi chất, đừng tự ý mua thuốc hoặc thực phẩm chức năng tùy tiện để bổ sung. Hãy để bác sĩ dinh dưỡng hoặc bác sĩ chuyên khoa chỉ định liều và thời gian điều trị phù hợp, dựa trên xét nghiệm và tình trạng cụ thể. Sau thời gian bổ sung, cần kiểm tra lại để đánh giá khả năng hấp thu, mức độ phục hồi dự trữ vi chất và điều chỉnh liều nếu cần.
Với các trường hợp hấp thu kém (sau phẫu thuật tiêu hóa, viêm dạ dày mạn, dùng thuốc giảm tiết acid, rối loạn hệ vi sinh ruột), có thể cần bổ sung đường tiêm hoặc kết hợp men vi sinh hỗ trợ hấp thu.
Thực phẩm chức năng chỉ phát huy hiệu quả khi được dùng đúng người - đúng thời điểm - đúng liều và đúng cách.
Muốn cơ thể hấp thu và chuyển hóa vi chất hiệu quả, nền tảng vẫn là bữa ăn hàng ngày đầy đủ, cân đối, đa dạng và hỗ trợ đường ruột khỏe mạnh.
Lê Hòa