Theo Cục An toàn thực phẩm, tại Việt Nam, việc sử dụng cào cào, châu chấu, nhộng tằm, dế, ong, mối, nhộng ve sầu, sâu cây chít, sâu cây dâu, sâu cây sắn dây... làm thức ăn, thậm chí được chế biến thành những món "đặc sản" như bọ cạp chiên, châu chấu sốt sa tế, bọ xít rang lá chanh, trứng cà cuống phơi khô để làm bánh ngọt, dế chiên... khá phổ biến.
Tuy nhiên, bên cạnh giá trị dinh dưỡng, việc sử dụng côn trùng và ấu trùng làm thực phẩm cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây ngộ độc, dị ứng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe nếu không được lựa chọn và chế biến đúng cách.
Bác sĩ Lý Công Hinh - Trưởng khoa Cấp cứu, Bệnh viện Hữu nghị Việt Nam - Cu Ba cho biết, côn trùng là nhóm động vật không xương sống phân bố rộng rãi nhất trên thế giới. Tại Việt Nam, việc sử dụng côn trùng làm thức ăn đã có từ lâu và trở thành nét ẩm thực đặc trưng ở nhiều vùng miền. Không ít món ăn từ côn trùng còn được xem là đặc sản như châu chấu rang, bọ xít chiên, nhộng tằm, dế chiên giòn hay bọ cạp chiên.
Tuy nhiên, thực tế thời gian qua đã ghi nhận nhiều trường hợp ngộ độc sau khi ăn côn trùng và các loại ấu trùng. Đáng chú ý là các vụ ngộ độc do ăn ấu trùng ve sầu nhiễm nấm độc Ophiocordyceps heteropoda, ngộ độc do ăn bọ xít đen chiên hoặc các trường hợp dị ứng cấp tính sau khi sử dụng món ăn chế biến từ côn trùng. Một số ca bệnh diễn biến nặng, phải nhập viện cấp cứu, thậm chí nguy hiểm đến tính mạng.
Côn trùng có thể chứa vi khuẩn, ký sinh trùng, nấm độc hoặc tồn dư hóa chất từ môi trường sống. Một số loài sống ở khu vực ô nhiễm, tiếp xúc với thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng hoặc ăn phải các loại cây có độc tố nên khi con người sử dụng làm thực phẩm có thể gây hại cho cơ thể.
Theo bác sĩ Lý Công Hinh, triệu chứng ngộ độc do côn trùng thường xuất hiện sau ăn với các biểu hiện như buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy, run tay chân, chóng mặt, nổi mẩn đỏ hoặc ngứa toàn thân. Trường hợp nặng có thể xuất hiện co giật, khó thở, tăng tiết đờm, lơ mơ, hôn mê, thậm chí tử vong nếu không được xử trí kịp thời.
Mức độ ngộ độc phụ thuộc vào lượng độc tố có trong côn trùng, số lượng thức ăn tiêu thụ và thể trạng của người sử dụng, đặc biệt nguy hiểm đối với trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người cao tuổi hoặc người có bệnh nền.
Ngoài nguy cơ ngộ độc, dị ứng cũng là tình trạng thường gặp khi sử dụng thực phẩm từ côn trùng. Các chuyên gia cho biết, protein trong côn trùng có thể gây phản ứng dị ứng, đặc biệt ở những người có cơ địa mẫn cảm hoặc từng dị ứng với hải sản như tôm, cua, nhuyễn thể. Phản ứng dị ứng có thể từ nhẹ như nổi mề đay, ngứa, đau bụng đến nặng như khó thở, tụt huyết áp, sốc phản vệ.
Một trong những nguyên nhân dẫn đến các vụ ngộ độc là việc sử dụng côn trùng đã chết, côn trùng nhiễm nấm độc hoặc chứa độc tố từ các loại cây mà chúng ăn phải như cây cọc rào, cỏ lào, thầu dầu tía… Các chất độc này không bị phá hủy hoàn toàn khi chế biến ở nhiệt độ thông thường. Bên cạnh đó, nhiều người có tâm lý tò mò, tự ý "thử nghiệm" các loại côn trùng lạ, ăn sống, ăn tái hoặc ngâm rượu theo kinh nghiệm truyền miệng mà chưa được kiểm chứng khoa học, làm gia tăng nguy cơ ngộ độc.
Để phòng tránh ngộ độc và bảo đảm an toàn sức khỏe khi sử dụng thực phẩm từ côn trùng, bác sĩ Lý Công Hinh khuyến cáo người dân chỉ nên sử dụng các loại côn trùng phổ biến, có nguồn gốc rõ ràng và còn tươi sống. Không sử dụng các loại côn trùng lạ, đã chết hoặc có màu sắc, hình dạng bất thường.
Côn trùng trước khi chế biến cần được sơ chế kỹ, làm sạch bằng nước muối hoặc nước ấm, loại bỏ cánh, chân, nội tạng và phải nấu chín hoàn toàn trước khi ăn. Tuyệt đối không ăn sống, ăn tái hoặc sử dụng các món ăn không bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm.
Đối với trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và những người có tiền sử dị ứng thực phẩm, hen phế quản hoặc bệnh lý miễn dịch cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng các món ăn từ côn trùng. Nếu ăn lần đầu, chỉ nên dùng với số lượng nhỏ để theo dõi phản ứng của cơ thể.
Khi xuất hiện các biểu hiện bất thường sau khi ăn côn trùng như buồn nôn, đau bụng, tiêu chảy, nổi mẩn đỏ, khó thở, chóng mặt hoặc lơ mơ, người dân cần nhanh chóng đến cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám và xử trí kịp thời, tránh những biến chứng nguy hiểm có thể xảy ra.
Việc lựa chọn thực phẩm an toàn, sử dụng đúng cách và nâng cao hiểu biết về nguy cơ ngộ độc từ côn trùng là biện pháp cần thiết để bảo vệ sức khỏe cho bản thân, gia đình và cộng đồng.
Duy Tuân