Hưởng ứng Ngày Thế giới không thuốc lá 31/5 và Tuần lễ Quốc gia không thuốc lá 25 - 31/5/2026 với khẩu hiệu tuyên truyền "Nicotine trong thuốc lá gây nghiện và ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ, đặc biệt ở trẻ em", phóng viên đã có cuộc trao đổi với BSCKI Nguyễn Minh Hiếu - Bệnh viện Tâm thần Mỹ Đức về những nguy cơ của nicotine đối với não bộ, sức khỏe tâm thần ở trẻ em và thanh thiếu niên cùng các giải pháp phòng ngừa trong cộng đồng.
Phóng viên: Thưa bác sĩ, nicotine gây ảnh hưởng đến não bộ như thế nào?
BSCKI Nguyễn Minh Hiếu: Nicotine là chất gây nghiện mạnh có trong thuốc lá truyền thống, thuốc lá điện tử và nhiều sản phẩm chứa nicotine khác. Sau khi đi vào cơ thể qua đường hô hấp, nicotine nhanh chóng hấp thu vào máu và chỉ mất vài giây để tác động lên hệ thần kinh trung ương.
Nicotine kích thích não bộ giải phóng dopamine - chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác hưng phấn và thư giãn tạm thời. Chính cơ chế này khiến người sử dụng dễ hình thành lệ thuộc. Khi não bộ đã quen với nicotine, người dùng có thể xuất hiện cảm giác thèm thuốc, bồn chồn, khó chịu, giảm tập trung, lo âu hoặc cáu gắt khi ngừng sử dụng.
Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) đều cảnh báo nicotine có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến não bộ đang phát triển ở trẻ em và thanh thiếu niên. Não bộ con người tiếp tục hoàn thiện đến khoảng 25 tuổi, vì vậy việc tiếp xúc sớm với nicotine có thể ảnh hưởng đến khả năng học tập, ghi nhớ, kiểm soát cảm xúc và hành vi.
Phóng viên: Vì sao trẻ em và thanh thiếu niên lại dễ bị ảnh hưởng hơn người trưởng thành, thưa bác sĩ?
BSCKI Nguyễn Minh Hiếu: Ở lứa tuổi vị thành niên, các vùng não liên quan đến tư duy, khả năng tự kiểm soát và điều hòa cảm xúc vẫn đang trong quá trình phát triển mạnh mẽ. Nicotine có thể làm gián đoạn quá trình này, từ đó ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe tâm thần.
Nhiều nghiên cứu cho thấy thanh thiếu niên sử dụng thuốc lá hoặc thuốc lá điện tử có nguy cơ cao gặp các vấn đề như giảm khả năng tập trung, suy giảm trí nhớ, rối loạn cảm xúc, lo âu, stress, trầm cảm và rối loạn hành vi. Ngoài ra, việc lệ thuộc nicotine từ sớm còn làm gia tăng nguy cơ sử dụng các chất gây nghiện khác trong tương lai.
Đáng lo ngại, nhiều học sinh hiện nay sử dụng thuốc lá điện tử do tò mò, muốn thể hiện bản thân hoặc chịu ảnh hưởng từ bạn bè, mạng xã hội mà chưa nhận thức đầy đủ về tác hại của nicotine.
Phóng viên: Hiện nay, nhiều thanh thiếu niên sử dụng thuốc lá điện tử vì cho rằng ít độc hại hơn thuốc lá truyền thống. Quan điểm của bác sĩ về vấn đề này như thế nào?
BSCKI Nguyễn Minh Hiếu: Phần lớn thuốc lá điện tử vẫn chứa nicotine với hàm lượng đáng kể, thậm chí có sản phẩm có nồng độ nicotine rất cao. Ngoài nicotine, dung dịch thuốc lá điện tử còn có thể chứa nhiều hóa chất tạo mùi và các chất độc hại khác gây ảnh hưởng đến hệ hô hấp, tim mạch và thần kinh.
Nguy cơ lớn nhất hiện nay là thuốc lá điện tử đang được thiết kế với hình thức hiện đại, nhỏ gọn, mùi vị trái cây… khiến thanh thiếu niên dễ tiếp cận và dễ che giấu trong môi trường học đường. Điều này làm gia tăng nguy cơ nghiện nicotine ở lứa tuổi học sinh.
Việc sử dụng nicotine ở tuổi vị thành niên có thể tạo nên vòng xoắn bệnh lý: người trẻ sử dụng thuốc lá điện tử để giảm căng thẳng hoặc áp lực tâm lý, nhưng chính nicotine lại có thể làm tình trạng lo âu, stress và rối loạn cảm xúc trở nên nặng hơn khi lệ thuộc hoặc trong giai đoạn cai nicotine.
Phóng viên: Khói thuốc thụ động có ảnh hưởng đến trẻ em hay không, thưa bác sĩ?
BSCKI Nguyễn Minh Hiếu: Trẻ em hít phải khói thuốc thụ động vẫn bị ảnh hưởng nghiêm trọng dù không trực tiếp hút thuốc. Khói thuốc chứa hàng nghìn hóa chất độc hại, trong đó có nicotine. Khi sống trong môi trường thường xuyên có khói thuốc, trẻ có nguy cơ mắc các bệnh hô hấp, hen phế quản, viêm tai giữa và ảnh hưởng đến sự phát triển thần kinh. Đặc biệt, trẻ nhỏ có hệ miễn dịch và não bộ chưa hoàn thiện nên dễ bị tổn thương hơn người lớn. Việc hút thuốc trong nhà, trong xe ô tô hoặc gần trẻ em đều tiềm ẩn nhiều nguy cơ cho sức khỏe của trẻ. Không có môi trường hút thuốc nào thực sự an toàn đối với trẻ nhỏ.
Phóng viên: Theo bác sĩ, ngành Y tế cần làm gì để hạn chế tình trạng này?
BSCKI Nguyễn Minh Hiếu: Để hạn chế tình trạng thanh thiếu niên sử dụng thuốc lá và thuốc lá điện tử, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa ngành y tế, giáo dục, gia đình và toàn xã hội.
Trong đó, công tác truyền thông giáo dục sức khỏe đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Nhà trường cần tăng cường tuyên truyền về tác hại của nicotine, trang bị kỹ năng sống, kỹ năng từ chối và kỹ năng ứng phó trước các sản phẩm gây nghiện cho học sinh.
Gia đình cần quan tâm sát sao hơn đến diễn biến tâm lý, hành vi và các mối quan hệ xã hội của trẻ; kịp thời phát hiện các dấu hiệu bất thường như thay đổi cảm xúc, giảm tập trung học tập, sử dụng thiết bị lạ hoặc có biểu hiện lệ thuộc thuốc lá điện tử.
Bên cạnh đó, người lớn cần làm gương bằng việc không hút thuốc trong gia đình, xây dựng môi trường sống không khói thuốc và chủ động cai thuốc lá càng sớm càng tốt. Việc cai thuốc không chỉ giúp cải thiện sức khỏe bản thân mà còn góp phần bảo vệ trẻ em khỏi tác hại của khói thuốc thụ động.
Phóng viên: Bác sĩ có khuyến cáo gì đối với người dân và các bậc phụ huynh?
BSCKI Nguyễn Minh Hiếu: Tôi cho rằng điều quan trọng nhất là phòng ngừa từ sớm. Cha mẹ cần chủ động giáo dục trẻ về tác hại của nicotine và thuốc lá điện tử, đồng thời làm gương bằng cách không hút thuốc trong gia đình. Nhà trường nên tăng cường kỹ năng sống, kỹ năng từ chối và nâng cao nhận thức cho học sinh trước các sản phẩm gây nghiện.
Đối với người đang hút thuốc, nên chủ động cai thuốc càng sớm càng tốt. Việc cai thuốc không chỉ giúp cải thiện sức khỏe bản thân mà còn bảo vệ gia đình, đặc biệt là trẻ nhỏ khỏi khói thuốc thụ động.
Tốt nhất không nên sử dụng thuốc lá và thuốc lá điện tử dưới mọi hình thức. Không hút thuốc trong nhà, nơi làm việc, trường học hoặc gần trẻ em. Phát hiện sớm các dấu hiệu lệ thuộc thuốc lá điện tử ở thanh thiếu niên. Người hút thuốc cần xây dựng kế hoạch cai thuốc và tìm kiếm hỗ trợ y tế khi cần thiết.
Nicotine có thể để lại những ảnh hưởng lâu dài đối với não bộ và sức khỏe tâm thần của thế hệ trẻ. Vì vậy, mỗi cá nhân và cộng đồng cần chung tay xây dựng môi trường sống lành mạnh, không khói thuốc để bảo vệ tương lai của trẻ em.
Kim Cương