Những năm đầu đời được xem là "giai đoạn vàng" đối với sự phát triển của trẻ. Đây là thời điểm cơ thể và não bộ tăng trưởng mạnh mẽ, đồng thời cũng là giai đoạn dễ bị tác động bởi các yếu tố dinh dưỡng. Tuy nhiên, thực tế cho thấy không ít phụ huynh chỉ phát hiện con bị suy dinh dưỡng khi trẻ đã chậm lớn rõ rệt hoặc xuất hiện các vấn đề sức khỏe kéo dài.
Suy dinh dưỡng ở trẻ em là tình trạng cơ thể không được cung cấp đầy đủ năng lượng và các chất dinh dưỡng cần thiết cho sự tăng trưởng, phát triển. Điều đáng lưu ý là suy dinh dưỡng không chỉ biểu hiện ở tình trạng thiếu cân mà còn bao gồm thấp còi, gầy còm, thiếu vi chất dinh dưỡng và thậm chí cả thừa cân, béo phì do chế độ ăn mất cân đối.
Nhiều phụ huynh vẫn cho rằng trẻ ăn ít hoặc thấp hơn bạn bè cùng trang lứa chỉ là do cơ địa. Tuy nhiên, suy dinh dưỡng có thể để lại những hệ lụy nghiêm trọng nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời.
Theo ThS.BS Lê Thị Tình - Trung tâm Kỹ thuật cao và Tiêu hóa Hà Nội, Bệnh viện đa khoa Xanh Pôn, trẻ suy dinh dưỡng thường có tốc độ tăng trưởng chiều cao và cân nặng chậm hơn so với chuẩn lứa tuổi. Tình trạng thấp còi kéo dài trong những năm đầu đời có thể khiến trẻ khó đạt được chiều cao tối ưu khi trưởng thành. Bên cạnh đó, suy dinh dưỡng làm suy giảm miễn dịch, khiến trẻ dễ mắc các bệnh nhiễm trùng. Không chỉ tác động đến thể chất, tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng còn ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển não bộ. Trẻ suy dinh dưỡng có nguy cơ chậm phát triển nhận thức, giảm khả năng học tập, ghi nhớ và tập trung. Đáng chú ý, trẻ từng bị suy dinh dưỡng có nguy cơ cao hơn mắc các bệnh mạn tính như đái tháo đường, bệnh tim mạch… khi trưởng thành.
Việc theo dõi sát sao quá trình tăng trưởng của trẻ là yếu tố quan trọng giúp phát hiện sớm nguy cơ suy dinh dưỡng. ThS.BS Lê Thị Tình chia sẻ những dấu hiệu nhận biết trẻ có nguy cơ suy dinh dưỡng mà cha mẹ cần lưu ý như: chậm tăng cân hoặc tăng chiều cao kém so với chuẩn tăng trưởng; thường xuyên mệt mỏi, ít vận động; chán ăn, rối loạn tiêu hóa kéo dài; hay ốm vặt, dễ mắc các bệnh nhiễm trùng; chậm đạt các mốc phát triển vận động và ngôn ngữ như bò, đi, nói; tóc khô, dễ gãy rụng; móng yếu, dễ gãy.
Nhiều trường hợp trẻ vẫn có cân nặng trong giới hạn bình thường nhưng thiếu vi chất kéo dài hoặc tăng trưởng chiều cao chậm vẫn được xem là có nguy cơ suy dinh dưỡng và cần được đánh giá chuyên sâu. Không nên đợi đến khi trẻ sụt cân rõ rệt hoặc thấp hơn nhiều so với bạn cùng tuổi mới đưa trẻ đi khám. Việc theo dõi biểu đồ tăng trưởng định kỳ sẽ giúp phát hiện những bất thường ngay từ giai đoạn sớm.
Mặc dù công tác chăm sóc sức khỏe trẻ em đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong những năm gần đây, tuy nhiên suy dinh dưỡng vẫn là vấn đề sức khỏe cộng đồng cần được quan tâm. Theo số liệu năm 2024 tại Việt Nam, tỷ lệ trẻ dưới 5 tuổi bị suy dinh dưỡng thấp còi là 18,1%; suy dinh dưỡng nhẹ cân là 10,4%; và suy dinh dưỡng gầy còm là 5,6%. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng đang phải đối mặt với gánh nặng kép về dinh dưỡng. Trong khi nhiều trẻ em ở khu vực nông thôn, vùng khó khăn vẫn bị thiếu hụt dinh dưỡng thì tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ em tại các đô thị lớn ngày càng gia tăng. Tình trạng này chủ yếu xuất phát từ chế độ ăn mất cân đối, tiêu thụ nhiều thực phẩm chế biến sẵn, đồ uống có đường, trong khi hoạt động thể lực ngày càng hạn chế. Đây cũng là một dạng rối loạn dinh dưỡng có thể gây nhiều hậu quả đối với sức khỏe trẻ em.
Phần lớn trường hợp suy dinh dưỡng có thể được phòng ngừa nếu trẻ được chăm sóc dinh dưỡng đúng cách ngay từ đầu. Để phòng ngừa suy dinh dưỡng ở trẻ em, ThS.BS Lê Thị Tình khuyến cáo: Trước hết, cha mẹ cần xây dựng chế độ ăn đa dạng, cân đối giữa các nhóm chất gồm tinh bột, đạm, chất béo, vitamin và khoáng chất. Khẩu phần ăn cần phù hợp với từng độ tuổi và nhu cầu phát triển của trẻ. Việc bổ sung đầy đủ các vi chất dinh dưỡng quan trọng như sắt, kẽm, vitamin A, vitamin D, canxi… cũng đóng vai trò thiết yếu trong quá trình tăng trưởng và phát triển.
Song song với dinh dưỡng hợp lý, trẻ cần được khuyến khích vận động thường xuyên, tham gia các hoạt động thể chất phù hợp với lứa tuổi để tăng cường sức khỏe và hỗ trợ phát triển chiều cao. Đặc biệt, phụ huynh nên theo dõi cân nặng và chiều cao của trẻ định kỳ bằng biểu đồ tăng trưởng theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO). Đây là công cụ đơn giản nhưng rất hiệu quả để đánh giá tình trạng dinh dưỡng và tốc độ phát triển của trẻ.
Khi trẻ có dấu hiệu chậm tăng trưởng, biếng ăn kéo dài hoặc nghi ngờ thiếu vi chất dinh dưỡng, cha mẹ cần đưa trẻ đến các cơ sở y tế có chuyên khoa dinh dưỡng để được thăm khám, tư vấn và can thiệp kịp thời.
Ngoài ra, cha mẹ không nên tự ý bổ sung các loại vitamin, khoáng chất hoặc thực phẩm chức năng cho trẻ khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Việc bổ sung không đúng cách có thể gây mất cân bằng dinh dưỡng hoặc ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ.
Cần tránh tâm lý so sánh trẻ với bạn bè cùng trang lứa một cách cảm tính. Việc đánh giá tình trạng dinh dưỡng phải dựa trên các chỉ số khoa học như cân nặng, chiều cao, chỉ số khối cơ thể (BMI), tốc độ tăng trưởng và biểu đồ phát triển theo tuổi. Cha mẹ hãy coi việc theo dõi tăng trưởng của trẻ giống như một phần của chăm sóc sức khỏe định kỳ. Phát hiện sớm và can thiệp đúng thời điểm sẽ giúp trẻ bắt kịp đà tăng trưởng, phát triển tối đa tiềm năng thể chất và trí tuệ.
Sức khỏe và tương lai của trẻ được xây dựng từ những năm tháng đầu đời. Vì vậy, mỗi gia đình cần chủ động quan tâm đến dinh dưỡng, theo dõi sát quá trình tăng trưởng và phối hợp với nhân viên y tế để bảo đảm trẻ được phát triển toàn diện. Đừng để trẻ chậm lớn mới phát hiện suy dinh dưỡng.
Kim Cương