Để giúp người dân hiểu rõ hơn về các dấu hiệu nhận biết cũng như cách phòng tránh hiệu quả trong mùa nắng nóng, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với BS.CKII Phạm Thị Trà Giang – Trưởng khoa Cấp cứu, Bệnh viện Thanh Nhàn để giúp người dân có thể nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo và chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa, bảo vệ sức khỏe, hạn chế những biến chứng nguy hiểm do thời tiết khắc nghiệt gây ra..
Phóng viên: Thưa bác sĩ, Hà Nội chuẩn bị bước vào những đợt nắng nóng gay gắt. Say nắng là tình trạng như thế nào và thường xảy ra khi nào?
BS.CKII Phạm Thị Trà Giang: Say nắng là tình trạng cơ thể bị ảnh hưởng do tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng hoặc môi trường nhiệt độ cao trong thời gian dài, khiến khả năng điều hòa thân nhiệt bị quá tải. Khi đó người bệnh có thể xuất hiện mệt lả, đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, vã mồ hôi, khát nhiều, chuột rút, da nóng, tim đập nhanh.
Tình trạng này thường xảy ra khi người dân lao động, đi lại, tập luyện hoặc đứng lâu ngoài trời nắng, đặc biệt trong khung giờ nắng gắt từ khoảng 10 giờ đến 16 giờ. Ngoài nhiệt độ cao, độ ẩm lớn, không khí bí, ít gió cũng làm mồ hôi khó bay hơi, khiến cơ thể khó tản nhiệt hơn.
Điều đáng lưu ý là say nắng nếu không được phát hiện và xử trí sớm có thể tiến triển nặng thành sốc nhiệt, rối loạn ý thức, co giật, suy đa cơ quan, thậm chí tử vong. WHO ghi nhận nắng nóng kéo dài có thể gây kiệt sức do nhiệt, sốc nhiệt, mất nước nặng và làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch, đột quỵ, huyết khối, đặc biệt ở nhóm dễ tổn thương.
Phóng viên : Những đối tượng nào có nguy cơ bị say nắng cao hơn người bình thường thưa bác sĩ?
BS.CKII Phạm Thị Trà Giang: Các nhóm có nguy cơ cao gồm:
Thứ nhất là người lao động ngoài trời, như công nhân xây dựng, shipper, người làm giao thông, nông dân, người bán hàng rong, nhân viên vệ sinh môi trường. Đây là nhóm tiếp xúc trực tiếp với nhiệt độ cao trong thời gian dài.
Thứ hai là người cao tuổi và trẻ nhỏ, người cao tuổi thường có khả năng điều hòa thân nhiệt kém hơn, dễ mất nước hơn, lại hay có bệnh lý nền. Trẻ em thì hệ điều hòa thân nhiệt chưa hoàn thiện, dễ bị ảnh hưởng khi ở ngoài trời nắng hoặc trong không gian kín, nóng.
Thứ ba là người có bệnh lý nền, đặc biệt là bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận mạn, bệnh hô hấp, bệnh thần kinh, béo phì. Một số thuốc như thuốc lợi tiểu, thuốc hạ áp, thuốc an thần, thuốc điều trị tâm thần cũng có thể làm tăng nguy cơ mất nước hoặc giảm khả năng thích nghi với nắng nóng.
Thứ tư là người tập luyện thể thao, học sinh – sinh viên hoạt động ngoài trời, người uống rượu bia, người thiếu ngủ, ăn uống kém hoặc đang có sốt, tiêu chảy, nôn nhiều. Những yếu tố này đều làm cơ thể dễ mất nước, mất điện giải và nhanh kiệt sức hơn trong thời tiết nắng nóng.
Theo WHO cũng nhấn mạnh người cao tuổi, trẻ em và người mắc bệnh mạn tính dùng thuốc hằng ngày là nhóm có nguy cơ biến chứng và tử vong cao hơn trong các đợt nắng nóng.
Phóng viên: Nhiều người thường nhầm lẫn giữa say nắng và sốc nhiệt. Bác sĩ có thể giải thích sự khác nhau giữa hai tình trạng này?
BS.CKII Phạm Thị Trà Giang: Có thể hiểu đơn giản: say nắng hoặc kiệt sức do nóng là giai đoạn nhẹ hơn, còn sốc nhiệt là cấp cứu nguy hiểm đến tính mạng.
Ở say nắng hoặc kiệt sức do nóng, người bệnh thường còn tỉnh, có thể mệt lả, chóng mặt, đau đầu, buồn nôn, vã mồ hôi nhiều, da ẩm, khát nước, chuột rút, tim đập nhanh. Nếu được đưa vào nơi mát, bù nước đúng cách, nới lỏng quần áo và làm mát cơ thể, nhiều trường hợp có thể hồi phục.
Sốc nhiệt thì nặng hơn nhiều. Khi đó cơ thể mất khả năng kiểm soát thân nhiệt, nhiệt độ trung tâm thường tăng rất cao, người bệnh có thể lú lẫn, kích thích, nói nhảm, co giật, hôn mê, da nóng đỏ, có thể khô hoặc vẫn vã mồ hôi, mạch nhanh, tụt huyết áp. Đây là tình trạng cấp cứu phải gọi cấp cứu hoặc đưa ngay đến cơ sở y tế.
Điểm phân biệt quan trọng nhất không chỉ là "nóng" mà là rối loạn ý thức. Một người sau khi phơi nắng hoặc ở môi trường nóng mà có biểu hiện lú lẫn, lơ mơ, co giật, ngất, không uống được nước, nôn nhiều, khó thở, đau ngực thì phải coi là tình trạng nặng và xử trí cấp cứu ngay. WHO mô tả sốc nhiệt là tình trạng cơ thể không kiểm soát được nhiệt độ cao, có thể kèm ngất và da khô, nóng; các triệu chứng khác gồm đau đầu, yếu mệt, kích thích, chuột rút và mất nước nặng.
BS.CKII Phạm Thị Trà Giang – Trưởng khoa Cấp cứu, Bệnh viện Thanh Nhàn
Phóng viên: Nhiều người cho rằng cứ trời nóng là nên uống nước điện giải hoặc oresol để phòng mất nước. Quan điểm này có chính xác không, thưa bác sĩ?
BS.CKII Phạm Thị Trà Giang: Quan điểm này không hoàn toàn chính xác. Trong thời tiết nắng nóng, điều quan trọng nhất là uống đủ nước, nhưng không phải ai cũng cần uống oresol hoặc nước điện giải thường xuyên. Với đa số người dân sinh hoạt bình thường, nước lọc vẫn là lựa chọn chính. Có thể bổ sung thêm nước canh, nước hoa quả ít đường, sữa, hoặc các loại nước phù hợp với tình trạng sức khỏe.
Oresol là dung dịch bù nước – điện giải, thường dùng trong các tình huống mất nước rõ như tiêu chảy, nôn nhiều, sốt cao, vã mồ hôi nhiều kéo dài, lao động nặng ngoài trời hoặc theo chỉ định của nhân viên y tế. Nếu pha sai nồng độ, uống quá nhiều, hoặc dùng không đúng đối tượng, oresol có thể gây rối loạn điện giải, đặc biệt nguy hiểm ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, người bệnh thận, suy tim, tăng huyết áp.
Vì vậy, người dân không nên có tâm lý "trời nóng là uống oresol thay nước". Cần uống theo nhu cầu, theo mức độ mất mồ hôi và tình trạng bệnh lý. Nếu chỉ sinh hoạt thông thường, ăn uống được, không nôn, không tiêu chảy, không lao động quá nặng thì nước lọc là đủ.
Phóng viên: Để phòng chống mất nước trong mùa nắng nóng, các loại nước điện giải đóng chai có thể thay thế hoàn toàn nước lọc hằng ngày hay không thưa bác sĩ?
BS.CKII Phạm Thị Trà Giang: Không nên thay thế hoàn toàn nước lọc bằng nước điện giải đóng chai.
Nhiều loại nước điện giải, nước thể thao hoặc nước đóng chai có bổ sung khoáng chất thường chứa đường, muối hoặc các chất tạo vị. Nếu uống nhiều hằng ngày, đặc biệt ở người tăng huyết áp, bệnh thận, suy tim, đái tháo đường, béo phì, có thể làm tăng gánh muối, tăng đường nạp vào cơ thể và không có lợi cho sức khỏe.
Nước lọc vẫn là nguồn nước nền tảng. Nước điện giải chỉ nên sử dụng trong một số tình huống: lao động nặng ngoài trời, vận động thể thao kéo dài, ra mồ hôi nhiều, hoặc khi có dấu hiệu mất nước nhẹ. Ngay cả khi dùng, cũng không nên lạm dụng và cần đọc thành phần, nhất là hàm lượng đường và natri.
Với người bệnh mạn tính như suy tim, bệnh thận, tăng huyết áp, đái tháo đường, việc bù nước và điện giải cần thận trọng hơn. Những người này không nên tự ý uống nhiều oresol hoặc nước điện giải mà nên hỏi ý kiến bác sĩ nếu phải làm việc trong môi trường nóng kéo dài.
Phóng viên: Bác sĩ khuyến cáo gì để người dân phòng tránh say nắng, sốc nhiệt và mất nước trong những ngày nhiệt độ tăng cao?
BS.CKII Phạm Thị Trà Giang: Để phòng tránh say nắng, sốc nhiệt và mất nước trong những ngày nhiệt độ tăng cao người dân lưu ý sau:
Thứ nhất, hạn chế ra ngoài vào giờ nắng gắt: nếu không thật cần thiết, nên tránh hoạt động ngoài trời từ khoảng 10 giờ đến 16 giờ. Người lao động ngoài trời cần bố trí thời gian nghỉ xen kẽ, nghỉ ở nơi râm mát, tránh làm liên tục trong nhiều giờ.
Thứ hai, uống nước chủ động, không đợi khát mới uống: nên uống từng ngụm nhỏ, chia nhiều lần trong ngày. Khi lao động hoặc vận động ra mồ hôi nhiều, có thể cần bù thêm điện giải hợp lý, nhưng không lạm dụng oresol hoặc nước điện giải đóng chai thay nước lọc.
Thứ ba, mặc quần áo phù hợp: mặc đồ rộng, nhẹ, thoáng, thấm mồ hôi; đội mũ rộng vành, đeo kính, dùng kem chống nắng khi phải ra ngoài. Với người lao động ngoài trời, cần có phương tiện che nắng và thời gian nghỉ bắt buộc.
Thứ tư, giữ môi trường sống thông thoáng: người cao tuổi, trẻ nhỏ, người bệnh nền cần được ở nơi mát, thông gió tốt. Không để trẻ em, người già hoặc vật nuôi trong ô tô đóng kín, dù chỉ trong thời gian ngắn.
Thứ năm, nhận biết sớm dấu hiệu cảnh báo: khi có mệt lả, đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, chuột rút, vã mồ hôi nhiều, khát nhiều, tiểu ít, cần dừng hoạt động, vào nơi mát, nới lỏng quần áo, uống nước và làm mát cơ thể.
Thứ sáu, gọi cấp cứu ngay khi có dấu hiệu nặng. Nếu người bệnh lơ mơ, lú lẫn, ngất, co giật, sốt cao, da nóng đỏ, nôn nhiều, khó thở, đau ngực, không uống được nước hoặc tình trạng không cải thiện sau khi làm mát, cần gọi cấp cứu hoặc đưa đến bệnh viện ngay. Với sốc nhiệt, thời gian là yếu tố quyết định; làm mát sớm và vận chuyển cấp cứu sớm có thể cứu sống người bệnh.
Nắng nóng không chỉ gây khó chịu mà có thể gây bệnh cấp cứu. Người dân cần chủ động phòng tránh, uống nước đúng cách, bảo vệ nhóm nguy cơ cao và không chủ quan khi có dấu hiệu rối loạn ý thức sau phơi nắng hoặc lao động trong môi trường nóng.
Xin trân trọng cảm ơn bác sĩ!
Lê Hòa