Để người dân chủ động trong phòng chống tay chân miệng (TCM) chúng tôi đã có bài phỏng vấn BS.CKII Nghiêm Thị Mai Sang, Trưởng khoa Nhi và Đơn nguyên Sơ sinh, Bệnh viện Thanh Nhàn để hiểu hơn về vấn đề này.
Phóng viên: Thưa bác sĩ, bệnh TCM có những biểu hiện như thế nào?
BS.CKII Nghiêm Thị Mai Sang: Bệnh TCM thường diễn tiến qua bốn giai đoạn đặc trưng, mỗi giai đoạn mang những dấu hiệu nhận diện riêng biệt mà phụ huynh cần lưu tâm:
Giai đoạn ủ bệnh thường kéo dài từ 3 đến 7 ngày. Trong khoảng thời gian này, trẻ hầu như không có triệu chứng lâm sàng rõ rệt, virus đang âm thầm nhân bản trong các mô lympho ở đường tiêu hóa. Đây là giai đoạn khó phát hiện nhất nhưng mầm bệnh đã bắt đầu có thể lây lan qua môi trường.
Giai đoạn khởi phát diễn ra nhanh chóng trong vòng 1 đến 2 ngày đầu. Trẻ bắt đầu xuất hiện các biểu hiện giống như nhiễm siêu vi thông thường: sốt nhẹ hoặc sốt cao đột ngột, mệt mỏi, đau họng, biếng ăn và có thể bị tiêu chảy vài lần trong ngày. Một dấu hiệu đặc biệt quan trọng ở trẻ nhỏ là tình trạng tăng tiết nước bọt (chảy dãi nhiều) do đau rát vùng miệng và họng.
Giai đoạn toàn phát là thời điểm các triệu chứng đặc hiệu của bệnh tay chân miệng xuất hiện rõ nét nhất, thường kéo dài từ 3 đến 10 ngày. Phụ huynh sẽ quan sát thấy hai tổn thương chính:
Loét miệng: Các bóng nước nhỏ có đường kính 2 - 3 mm xuất hiện ở niêm mạc miệng, lợi, lưỡi và hầu họng. Khi các bóng nước này vỡ ra tạo thành các vết loét sâu, khiến trẻ đau đớn dữ dội mỗi khi ăn uống hoặc bú mẹ, dẫn đến tình trạng quấy khóc và bỏ bữa.
Phát ban dạng bóng nước trên da: Đây là dấu hiệu điển hình nhất của bệnh. Các nốt hồng ban xuất hiện và nhanh chóng tiến triển thành mụn nước hình bầu dục, có vòm dày và dịch bên trong trong suốt. Vị trí xuất hiện tập trung chủ yếu ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, đầu gối, khuỷu tay và vùng mông. Điều quan trọng cần lưu ý là các nốt mụn nước này thường không gây ngứa và không gây đau khi chạm vào, trừ trường hợp bị bội nhiễm vi khuẩn.
Giai đoạn hồi phục thường bắt đầu sau 7 đến 10 ngày tính từ lúc khởi phát nếu không có biến chứng xảy ra. Các vết loét miệng sẽ lành lại, mụn nước trên da khô đi, bong vảy và để lại vết thâm mà không thành sẹo.
Dầu hiệu bệnh TCM (ảnh Minh hoạ)
Phóng viên: Khi nào thì TCM có diễn biến trở nặng thưa bác sĩ?
BS.CKII Nghiêm Thị Mai Sang: Không phải lúc nào những dấu hiệu ban đầu ở tay chân cũng đáng lo, nhưng có những thời điểm tình trạng này chuyển biến nặng mà nhiều người lại dễ bỏ qua như:
- Dấu hiệu "Giật mình chới với" đây là triệu chứng có giá trị cảnh báo sớm cao nhất cho các biến chứng thần kinh. Giật mình ở trẻ bị TCM thường xuất hiện khi trẻ bắt đầu thiu thiu ngủ (vừa nhắm mắt). Trẻ nảy người lên, hai tay giơ ra như đang bám víu vào thứ gì đó, sau đó lại nhắm mắt ngủ tiếp. Nếu phụ huynh quan sát thấy trẻ giật mình từ 2 lần trở lên trong vòng 30 phút, đó là bằng chứng cho thấy virus đã bắt đầu tác động vào tế bào thần kinh, cần phải đưa trẻ đến viện ngay lập tức, bất kể là đêm hay ngày. Nếu trẻ giật mình ngay cả khi đang thức, tình trạng đã ở mức độ rất nghiêm trọng (độ 2b).
- Sốt cao liên tục và khó hạ: Đa số trẻ mắc TCM độ 1 chỉ sốt nhẹ. Tuy nhiên, nếu trẻ sốt trên 39 độ C hoặc sốt liên tục trên 48 giờ (2 ngày) mà dùng thuốc Paracetamol không có dấu hiệu thuyên giảm, đây là biểu hiện của một quá trình viêm rất mạnh trong cơ thể. Sốt cao liên tục thường đi kèm với tình trạng nhiễm độc thần kinh, có thể dẫn đến co giật hoặc rối loạn tri giác.
- Rối loạn vận động và nôn ói: Nôn ói nhiều (trên 3 lần/giờ hoặc nôn liên tục không liên quan đến thức ăn) là một dấu hiệu của tăng áp lực nội sọ hoặc kích thích thần kinh trung ương. Bên cạnh đó, tình trạng run tay chân, đi đứng loạng choạng như người say rượu hoặc yếu hẳn một bên tay/chân là những biểu hiện rõ ràng của tổn thương tiểu não hoặc tủy sống. Phụ huynh có thể kiểm tra bằng cách đưa đồ chơi cho trẻ cầm nắm; nếu trẻ không thể giữ chắc hoặc tay run rẩy, đó là dấu hiệu nguy kịch.
Phóng viên: Nhiều người nhầm tưởng giữa bệnh TCM và bệnh thủy đậu, để phân biệt hai bệnh này khác nhau như thế nào thưa bác sĩ?
BS.CKII Nghiêm Thị Mai Sang: Nhiều người thường nhầm lẫn giữa bệnh TCM và bệnh thủy đậu do đều có biểu hiện nổi mụn nước trên da. Tuy nhiên, đây là hai bệnh lý hoàn toàn khác nhau.
| Tiêu chí phân biệt | Bệnh tay chân miệng | Bệnh thủy đậu |
| Virus gây bệnh | Enterovirus (chủ yếu EV71 và CA16) | Varicella Zoster Virus (VZV) |
| Vị trí loét miệng | Loét sâu, nhiều, gây đau đớn và tăng tiết nước bọt. | Ít gặp hơn, mụn nước có thể mọc ở niêm mạc nhưng không phải đặc trưng chính. |
| Vị trí phát ban da | Tập trung ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, mông, đầu gối. | Rải rác khắp cơ thể, lan từ mặt xuống thân và tay chân. |
| Đặc điểm mụn nước | Hình bầu dục, vòm dày, không ngứa, không đau. | Hình tròn, lõm ở giữa, vòm mỏng, gây ngứa rát dữ dội. |
| Phân bố theo độ tuổi | Thường các mụn nước xuất hiện cùng một đợt (đồng lứa). | Xuất hiện theo nhiều đợt, trên một vùng da có cả nốt đỏ, mụn nước và vảy khô. |
Phóng viên: Xin bác sĩ cho biết có trường hợp bé trai 27 tháng tuổi đã tái nhiễm nhiều lần TCM điều trị tại khoa, khi trẻ mắc lại nhiều lần bệnh có tiến triển nặng hơn không?
BS.CKII Nghiêm Thị Mai Sang: Khả năng tái nhiễm TCM xuất phát từ tính đa dạng của nhóm virus gây bệnh. Có hơn 10 chủng virus Enterovirus có thể gây ra hội chứng này. Khi một đứa trẻ mắc bệnh do chủng Coxsackievirus A16, cơ thể sẽ sản sinh kháng thể chống lại chủng đó. Tuy nhiên, kháng thể này không có tác dụng bảo vệ trẻ trước chủng Enterovirus 71 hoặc các chủng Coxsackie khác.
Hệ thống miễn dịch của trẻ nhỏ dưới 5 tuổi còn non nớt, chưa có khả năng duy trì trí nhớ miễn dịch bền vững đối với các loại virus đường ruột. Do đó, sau khi khỏi bệnh vài tháng, nếu tiếp xúc với một chủng virus khác, trẻ hoàn toàn có thể ngã bệnh trở lại với các triệu chứng tương tự hoặc khác biệt tùy theo độc lực của chủng mới.
Theo nhận định của các bác sĩ tại Bệnh viện Thanh Nhàn và Bệnh viện Nhi Trung ương, mức độ nặng của bệnh không nhất thiết tăng dần theo số lần mắc. Thậm chí, một số trẻ mắc lần 2 có thể nhẹ hơn do cơ thể đã có một phần đáp ứng miễn dịch không đặc hiệu. Tuy nhiên, nếu lần đầu trẻ mắc chủng CA16 (thường nhẹ) và lần sau mắc chủng EV71 (độc lực cao), thì lần thứ hai chắc chắn sẽ diễn biến nguy hiểm hơn. Như trường hợp bé trai 27 tháng tuổi, lần thứ hai nhiễm EV71 trẻ thậm chí không sốt, không nổi ban nhưng virus vẫn có thể âm thầm gây biến chứng nếu không được phát hiện kịp thời.
Phóng viên: Từ đầu năm đến nay Khoa điều trị cho bao nhiêu ca và bác sĩ đưa ra lời khuyến cáo nào về phòng chống bệnh TCM?
BS.CKII Nghiêm Thị Mai Sang: Từ đầu năm đến nay khoa Nhi – Bệnh viện Thanh Nhàn đã khám và điều trị nội trú khoảng 100 trường hợp bệnh nhi mắc TCM. Số lượng điều trị ngoại trú nhiều hơn chúng tôi chưa thống kê hoàn toàn nhưng trung bình mỗi ngày có khoảng 5-10 trẻ mắc TCM đến khám, cao nhất vào cuối tháng 2 đầu tháng 3.
Để phòng chống bệnh TCM người dân cần thực hiện triệt để nguyên tắc "3 sạch" tại mỗi gia đình như:
Ăn uống sạch: Đảm bảo ăn chín, uống sôi; vật dụng ăn uống của trẻ phải được rửa sạch và tráng nước sôi trước khi sử dụng. Không cho trẻ ăn chung bát đũa, cốc chén với người đang bị bệnh.
Ở sạch: Thường xuyên lau sạch các bề mặt tiếp xúc hàng ngày như sàn nhà, tay nắm cửa, thanh vịn cầu thang, mặt bàn/ghế bằng xà phòng hoặc các chất tẩy rửa thông thường.
Bàn tay sạch: Đây là biện pháp quan trọng nhất. Cần rửa tay bằng xà phòng cho trẻ và người chăm sóc trước khi ăn, trước khi chế biến thức ăn, sau khi đi vệ sinh và sau khi thay tã cho trẻ.
Lê Hoà