Cập nhật kiến thức và nâng cao năng lực chẩn đoán, điều trị bệnh do vi rút Nipah cho cán bộ y tế

Tham dự hội thảo có TS.BS Đinh Thị Lam - Phó Giám đốc Bệnh viện đa khoa Đống Đa; cán bộ y tế thuộc khoa truyền nhiễm, khoa cấp cứu, khoa khám bệnh của các bệnh viện và đại diện các khoa phòng chuyên môn tại các trạm y tế xã, phường trên địa bàn…

Phát biểu khai mạc hội thảo, TS.BS Đinh Thị Lam cho biết, sau đại dịch COVID-19, nhiều bệnh truyền nhiễm mới nổi và tái nổi liên tục xuất hiện, tác động không nhỏ tới đời sống xã hội cũng như hoạt động của ngành y tế. Tại Việt Nam, dịch bệnh truyền nhiễm cũng diễn biến khó lường theo xu hướng chung của thế giới. Trong năm 2025, bệnh sởi gia tăng tại nhiều tỉnh, thành phố; bệnh não mô cầu và tay chân miệng tăng ở các tỉnh phía Nam; bệnh liên cầu lợn gia tăng tại khu vực miền Trung.

Trong bối cảnh ngành y tế đang triển khai nhiều chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước nhằm tăng cường công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, đặc biệt là chuyển trọng tâm từ chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh, việc nâng cao năng lực chuyên môn, chủ động giám sát và phòng chống dịch là hết sức cần thiết.

TS.BS Đinh Thị Lam cũng cho biết, mặc dù nguy cơ bùng phát các dịch bệnh nguy hiểm tại Hà Nội nói riêng và Việt Nam nói chung hiện được đánh giá ở mức thấp, song ngành y tế không được phép chủ quan, lơ là. Với vai trò là cơ sở y tế tuyến đầu trong lĩnh vực điều trị bệnh truyền nhiễm, Bệnh viện đa khoa Đống Đa tiếp tục chú trọng nâng cao chất lượng, cập nhật kiến thức chuyên môn trong công tác phát hiện, chẩn đoán, điều trị và dự phòng các bệnh do vi rút cho các tuyến, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Vi rút Nipah (NiV) được Tổ chức Y tế thế giới (WHO) xếp vào nhóm bệnh ưu tiên nghiên cứu do mức độ nguy hiểm đặc biệt cao. Đây là một trong những tác nhân gây bệnh truyền nhiễm đáng lo ngại hiện nay, có tỷ lệ tử vong cao và tiềm ẩn nguy cơ bùng phát trong cộng đồng. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, biến đổi khí hậu và thay đổi sinh thái, việc chủ động chuẩn bị phương án ứng phó với dịch bệnh Nipah không còn là lựa chọn mà đã trở thành nhiệm vụ bắt buộc đối với hệ thống y tế.

Hiện nay, bệnh do vi rút Nipah mới ghi nhận các ca mắc rải rác với quy mô nhỏ tại một số quốc gia, chưa hình thành các ổ dịch lớn, song tỷ lệ tử vong ở các trường hợp nhập viện rất cao, dao động từ 40 - 75%. Đến nay chưa có vắc xin cũng như thuốc điều trị đặc hiệu cho cả người và động vật. Khả năng lây truyền từ người sang người đã được ghi nhận rõ ràng, đặc biệt trong môi trường gia đình và cơ sở y tế, tạo nguy cơ xuất hiện các chùm ca bệnh thứ phát.

Vi rút Nipah được phát hiện lần đầu trong các ổ dịch giai đoạn 1998 - 1999 tại Malaysia và Singapore, liên quan đến lợn là vật chủ trung gian gây ra hàng trăm ca bệnh cùng nhiều trường hợp tử vong. Sau đó, các đợt bùng phát tiếp tục được ghi nhận chủ yếu tại khu vực Nam Á, đặc biệt là Bangladesh và Ấn Độ.

Nipah thuộc họ Paramyxoviridae, loài Henipavirus, là vi rút lây truyền từ động vật sang người. Ổ chứa tự nhiên của vi rút là loài dơi ăn quả (cáo bay). Khi nhiễm vi rút, dơi có thể truyền bệnh cho người cũng như một số động vật khác, trong đó có lợn.

Theo hệ thống giám sát bệnh truyền nhiễm, từ ngày 27/12/2025 đến ngày 26/01/2026, Ấn Độ ghi nhận 5 trường hợp nghi mắc bệnh do vi rút Nipah, trong đó có 2 ca được xét nghiệm khẳng định tại một bệnh viện thuộc bang Tây Bengal. Đáng chú ý, lây truyền từ người sang người vẫn tiếp tục xảy ra, đặc biệt trong các gia đình có người mắc bệnh và tại những cơ sở y tế chưa thực hiện đầy đủ kiểm soát nhiễm khuẩn.

Vi rút Nipah thường gây các ổ dịch khu trú, không lan rộng như Covid-19. Tuy nhiên, mỗi ca bệnh đều có nguy cơ tạo thành chùm ca bệnh thứ phát. Trong khi đó, nguồn lây từ động vật hoang dã như dơi ăn quả khó có thể loại trừ hoàn toàn, khiến vi rút tiếp tục được xem là mối đe dọa dịch bệnh dai dẳng.

Về triệu chứng, thời gian ủ bệnh thường từ 4 - 14 ngày. Bệnh có thể diễn biến từ nhẹ đến nặng, ban đầu với các biểu hiện không đặc hiệu như sốt, đau đầu, đau cơ, mệt mỏi, ho, đau họng, khó thở. Khi bệnh tiến triển nặng, người bệnh có thể xuất hiện các dấu hiệu viêm não cấp như lơ mơ, rối loạn ý thức, mất định hướng, co giật, hôn mê và có thể tử vong nhanh trong vòng 24 - 48 giờ.

Nhân viên y tế là nhóm có nguy cơ cao phơi nhiễm nếu không tuân thủ nghiêm các biện pháp phòng ngừa lây nhiễm. Vì vậy, các cơ sở y tế cần đặc biệt chú trọng thực hiện nghiêm quy định về kiểm soát nhiễm khuẩn trong quá trình khám, điều trị và chăm sóc người bệnh.

Theo đó, nhân viên y tế phải thực hiện rửa tay thường xuyên, đúng quy trình bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, đặc biệt sau khi tiếp xúc với người nghi ngờ hoặc xác định mắc bệnh. Khi xử trí, chăm sóc các trường hợp nghi nhiễm hoặc đã được xác nhận, cần áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa lây nhiễm theo quy định của Bộ Y tế.

Đối với các thủ thuật có nguy cơ cao lây truyền qua đường hô hấp, nhân viên y tế cần sử dụng đầy đủ phương tiện phòng hộ cá nhân như áo choàng chống thấm, găng tay, khẩu trang y tế hoặc khẩu trang chuyên dụng, kính bảo hộ hoặc tấm chắn giọt bắn, giày và mũ bảo hộ nhằm hạn chế tối đa nguy cơ phơi nhiễm.

Các trường hợp nghi nhiễm vi rút Nipah cần được đưa ngay vào khu cách ly tại bệnh viện, tách biệt hoàn toàn với các bệnh nhân khác. Công tác phân luồng, cách ly và điều trị phải tuân thủ chặt chẽ quy trình chuyên môn nhằm tránh lây nhiễm chéo trong cơ sở y tế. Nhân viên y tế cũng cần hạn chế tiếp xúc không cần thiết với người bệnh và tuân thủ nghiêm các biện pháp phòng hộ trong suốt quá trình làm việc.

Duy Tuân