Trong nhiều năm qua, ngành công nghiệp thuốc lá đã không ngừng thay đổi hình thức quảng bá để tiếp cận người dùng mới, đặc biệt là giới trẻ. Nếu trước đây thuốc lá truyền thống được quảng cáo công khai bằng hình ảnh nam tính, thành đạt hay sành điệu thì hiện nay các sản phẩm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng lại được "ngụy trang" dưới lớp vỏ công nghệ hiện đại, thiết kế bắt mắt, hương vị đa dạng và quảng bá mạnh mẽ trên mạng xã hội. Những chiêu thức này tạo nên một "sự hấp dẫn giả tạo", khiến nhiều thanh thiếu niên lầm tưởng rằng thuốc lá điện tử ít độc hại hoặc vô hại hơn thuốc lá thông thường.
WHO cảnh báo, nicotine là chất gây nghiện mạnh, có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển não bộ ở thanh thiếu niên, gây suy giảm khả năng tập trung, tăng nguy cơ rối loạn tâm lý và dẫn đến lệ thuộc lâu dài. Việc sử dụng thuốc lá, dưới bất kỳ hình thức nào, đều tiềm ẩn những hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng.
Theo WHO, sử dụng thuốc lá hiện là nguyên nhân gây ra 28 nhóm bệnh nguy hiểm, trong đó có nhiều căn bệnh đe dọa tính mạng như ung thư phổi, bệnh tim mạch, bệnh mạch vành, đột quỵ, viêm đường hô hấp và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Thuốc lá cũng gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe sinh sản, làm tăng nguy cơ vô sinh, sảy thai và nhiều biến chứng thai kỳ.
Mỗi năm, thế giới ghi nhận hơn 8 triệu ca tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá, trong đó khoảng 1,6 triệu người chết vì hút thuốc thụ động. Điều đáng lo ngại là nhiều nạn nhân chưa từng hút thuốc nhưng vẫn bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi môi trường sống có khói thuốc. Không chỉ gây tổn thất về sức khỏe, thuốc lá còn tạo ra gánh nặng kinh tế khổng lồ. WHO ước tính tổng chi phí liên quan đến sử dụng thuốc lá, bao gồm chi phí y tế và thiệt hại năng suất lao động, lên tới khoảng 1,4 nghìn tỷ USD mỗi năm, tương đương 1,8% GDP toàn cầu năm 2021.
Dù vậy, công tác phòng, chống tác hại thuốc lá trên thế giới đã ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực. Báo cáo toàn cầu về kiểm soát thuốc lá của WHO năm 2025 cho thấy nhiều quốc gia đã đạt được bước tiến quan trọng nhờ triển khai đồng bộ các biện pháp kiểm soát như tăng thuế thuốc lá, cấm quảng cáo, xây dựng môi trường không khói thuốc và tăng cường truyền thông cộng đồng.
Đáng chú ý, khu vực Đông Nam Á đã đạt được kết quả khả quan khi tỷ lệ hút thuốc năm 2024 giảm khoảng 40% so với năm 2010. Đây được xem là thành quả của sự phối hợp giữa chính phủ các nước, tổ chức y tế và cộng đồng trong việc thúc đẩy các chính sách kiểm soát thuốc lá toàn diện.
Tại Việt Nam, sau 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, nhiều kết quả tích cực đã được ghi nhận. Tỷ lệ sử dụng thuốc lá điếu thông thường trong nam giới trưởng thành giảm đáng kể; tỷ lệ phơi nhiễm với khói thuốc thụ động tại gia đình, nơi làm việc và nơi công cộng cũng từng bước được cải thiện.
Theo Điều tra tình hình sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành trên 15 tuổi năm 2023, tỷ lệ sử dụng thuốc lá trong nam giới đã giảm từ 47,4% năm 2010 xuống còn 38,9% năm 2023. Ở nhóm thanh thiếu niên, tỷ lệ hút thuốc cũng giảm mạnh qua các năm. Cụ thể, trong nhóm từ 13 đến 17 tuổi, tỷ lệ sử dụng thuốc lá giảm từ 5,36% năm 2013 xuống còn 2,78% năm 2019. Đối với nhóm 13-15 tuổi, tỷ lệ này giảm từ 2,5% năm 2014 xuống còn 1,9% năm 2022.
Những con số trên cho thấy hiệu quả của các hoạt động truyền thông, giáo dục sức khỏe và việc thực thi các quy định pháp luật liên quan đến phòng, chống tác hại thuốc lá. Tuy nhiên, bên cạnh kết quả đạt được, Việt Nam cũng đang phải đối mặt với nhiều thách thức mới, đặc biệt là sự gia tăng của thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng.
Các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới đang len lỏi mạnh mẽ vào đời sống giới trẻ thông qua mạng xã hội, các nền tảng trực tuyến và hình thức tiếp thị trá hình. Không ít học sinh, sinh viên bị thu hút bởi thiết kế nhỏ gọn, mùi vị hấp dẫn và tâm lý tò mò, dẫn đến nguy cơ nghiện nicotine từ rất sớm. Đây là mối lo ngại lớn bởi thuốc lá điện tử không chỉ gây ảnh hưởng đến sức khỏe mà còn có thể trở thành "cửa ngõ" dẫn đến việc sử dụng các chất gây nghiện khác.
Tại Hà Nội, nghiên cứu về thực trạng sử dụng thuốc lá năm 2024 ở người từ 15 tuổi trở lên cho thấy tỷ lệ sử dụng thuốc lá hiện ở mức 15,6%, trong đó nam giới chiếm tới 31,1%, còn nữ giới chỉ 0,1%. Có 11,2% người hút thuốc hằng ngày và 4,4% hút thuốc không thường xuyên. Thuốc lá điếu vẫn là loại được sử dụng phổ biến nhất với tỷ lệ 9%, tiếp theo là thuốc lào với 5,5%.
Đáng chú ý, độ tuổi trung bình bắt đầu hút thuốc là 18,9 tuổi và có tới 34,2% người hút thuốc ngay trong vòng 5 phút sau khi thức dậy - dấu hiệu cho thấy mức độ lệ thuộc nicotine khá cao. Ngoài ra, có 72,1% người từng nghe nói về thuốc lá điện tử; trong đó 2,8% đã từng thử và 1,1% đang sử dụng. Đối với thuốc lá nung nóng, tỷ lệ từng sử dụng là 0,2% và đang sử dụng là 0,04%.
Một thực tế đáng lo ngại khác là tình trạng phơi nhiễm khói thuốc vẫn còn phổ biến ở nhiều nơi công cộng. Tỷ lệ tiếp xúc với khói thuốc cao nhất tại quán bar, vũ trường với 73,7%, tiếp đến là nhà hàng 63,3% và tại nhà riêng là 44,9%. Tại khách sạn, quán cà phê và cơ sở y tế, tỷ lệ này lần lượt là 48,1%, 42,1% và 16,4%.
Dù phần lớn người dân nhận thức được tác hại của thuốc lá - với 94,1% cho rằng hút thuốc gây bệnh nguy hiểm và 98,3% biết thuốc lá có thể gây ung thư phổi - nhưng ý thức cai thuốc vẫn còn hạn chế. Chỉ 6,1% người hút thuốc có ý định bỏ thuốc trong tháng tới, trong khi 43,1% cho biết không quan tâm đến việc cai thuốc.
Thực tế này cho thấy công tác phòng, chống tác hại thuốc lá vẫn còn nhiều khó khăn, đặc biệt trong việc thay đổi hành vi và nâng cao ý thức tự giác của người dân. Bên cạnh đó, việc thực thi pháp luật ở nhiều nơi chưa thật sự nghiêm túc. Dù nhiều cơ quan, đơn vị đã treo biển cấm hút thuốc, ban hành nội quy và thành lập Ban Chỉ đạo phòng chống tác hại thuốc lá, song tình trạng hút thuốc trong cơ quan, nơi công cộng vẫn diễn ra. Việc xử phạt còn mang tính hình thức, chủ yếu dừng ở nhắc nhở; công tác thanh tra, kiểm tra chưa thường xuyên do thiếu nhân lực và cán bộ chuyên trách.
Trước thực trạng trên, hưởng ứng Ngày Thế giới không thuốc lá 31/5 và Tuần lễ Quốc gia không thuốc lá từ ngày 25–31/5/2026, Bộ Y tế đã đề nghị các địa phương tăng cường triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trong đó nhấn mạnh việc đẩy mạnh truyền thông về tác hại của thuốc lá, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng; nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, đơn vị trong công tác phòng, chống tác hại thuốc lá; tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm liên quan đến sản xuất, kinh doanh, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng theo quy định của pháp luật.
Bên cạnh đó, việc phát huy vai trò của mạng lưới cộng tác viên tại cộng đồng, lồng ghép nội dung phòng chống tác hại thuốc lá vào các phong trào xây dựng đời sống văn hóa, nông thôn mới và đô thị văn minh cũng được xem là giải pháp quan trọng nhằm thay đổi nhận thức và hành vi trong cộng đồng.
Cuộc chiến chống tác hại của thuốc lá không chỉ là trách nhiệm của ngành y tế mà cần sự chung tay của toàn xã hội. Mỗi gia đình, nhà trường, cơ quan và mỗi cá nhân cần nâng cao ý thức bảo vệ sức khỏe cho bản thân và cộng đồng bằng cách nói không với thuốc lá dưới mọi hình thức.
Thông điệp mà WHO gửi gắm trong Ngày Thế giới không thuốc lá năm 2026 không chỉ dừng lại ở việc "vạch trần sự hấp dẫn giả tạo" của ngành công nghiệp thuốc lá, mà còn nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải hành động mạnh mẽ hơn để bảo vệ thế hệ trẻ khỏi cạm bẫy nicotine. Một môi trường sống không khói thuốc chính là nền tảng để xây dựng cộng đồng khỏe mạnh, văn minh và phát triển bền vững trong tương lai.
Mai Trang