Theo các bác sĩ Bệnh viện Lão khoa Hà Nội, bệnh lây từ người bệnh qua người lành thông qua nước bọt hoặc dịch tiết mũi họng chứa vi rút khi người bệnh hắt hơi, ho, nói chuyện, khạc nhổ,... Bệnh có khả năng lan rộng trong môi trường tập thể như trường học, cơ quan, khu dân cư nếu không được kiểm soát tốt.
Dấu hiệu đặc trưng và dễ nhận biết nhất của bệnh quai bị là tình trạng sưng đau tuyến nước bọt mang tai. Người bệnh thường có biểu hiện sưng vùng má hoặc vùng gần góc hàm, có thể xuất hiện một bên hoặc cả hai bên mặt. Khi tuyến mang tai bị viêm, người bệnh cảm thấy đau nhiều hơn khi nhai, nuốt thức ăn hoặc khi ăn các loại thực phẩm có vị chua do kích thích tiết nước bọt. Ngoài triệu chứng sưng đau tuyến mang tai, người mắc quai bị có thể kèm theo sốt, mệt mỏi, đau đầu, chán ăn và đau nhức cơ thể. Các triệu chứng thường xuất hiện từ từ và kéo dài trong vài ngày trước khi tình trạng sưng tuyến nước bọt trở nên rõ rệt.
Phần lớn trường hợp mắc quai bị có diễn biến lành tính, có thể tự hồi phục sau khoảng một đến hai tuần nếu được nghỉ ngơi và chăm sóc phù hợp. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc người bệnh có thể chủ quan. Trong một số trường hợp, vi rút quai bị có thể gây ra các biến chứng ảnh hưởng đến nhiều cơ quan trong cơ thể, đặc biệt ở thanh thiếu niên và người trưởng thành.
Một trong những yếu tố khiến bệnh dễ lây lan trong cộng đồng là khả năng truyền bệnh ngay cả trước khi xuất hiện triệu chứng sưng tuyến mang tai. Vi rút quai bị tồn tại trong nước bọt và dịch tiết đường hô hấp của người bệnh, phát tán ra môi trường khi ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc tiếp xúc gần.
Bệnh cũng có thể lây truyền thông qua việc dùng chung cốc uống nước, thìa, đũa, khăn mặt hoặc các vật dụng cá nhân khác có dính nước bọt của người mắc bệnh. Trong môi trường gia đình, lớp học hay nơi làm việc đông người, nguy cơ lây nhiễm càng cao nếu không thực hiện các biện pháp phòng bệnh phù hợp.
Các bác sĩ Bệnh viện Lão khoa Hà Nội khuyến cáo, khi nghi ngờ mắc quai bị, người bệnh cần hạn chế tiếp xúc gần với người khác, đeo khẩu trang khi giao tiếp, sử dụng riêng các vật dụng cá nhân và nghỉ ngơi tại nhà theo hướng dẫn của bác sĩ. Việc chủ động cách ly trong thời gian có khả năng lây bệnh không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe bản thân mà còn góp phần ngăn chặn sự lây lan của dịch bệnh trong cộng đồng.
Người có biểu hiện nghi mắc quai bị nên được thăm khám y tế để được đánh giá tình trạng bệnh, hướng dẫn chăm sóc đúng cách và phân biệt với một số bệnh lý khác cũng có thể gây sưng đau vùng tuyến mang tai.
Đặc biệt, người bệnh cần đến cơ sở y tế sớm khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như sốt cao hoặc sốt kéo dài không thuyên giảm; đau đầu dữ dội, cứng gáy, nôn nhiều hoặc có biểu hiện lơ mơ; đau bụng dữ dội kèm buồn nôn và nôn; mệt mỏi nhiều, ăn uống kém hoặc có dấu hiệu mất nước.
Đối với nam giới sau tuổi dậy thì, tình trạng đau hoặc sưng tinh hoàn cần được đặc biệt lưu ý vì đây có thể là biểu hiện của viêm tinh hoàn do vi rút quai bị. Trong khi đó, nữ giới nếu xuất hiện đau vùng bụng dưới hoặc đau vùng chậu cũng cần được thăm khám để loại trừ các biến chứng liên quan đến cơ quan sinh sản.
Ngoài ra, các biểu hiện như ù tai, nghe kém hoặc giảm thính lực cũng là những dấu hiệu cảnh báo cần được thăm khám. Đối với phụ nữ mang thai nghi mắc quai bị, việc khám và theo dõi tại cơ sở y tế là rất cần thiết nhằm bảo đảm an toàn cho cả mẹ và thai nhi.
Các bác sĩ cũng nhấn mạnh rằng những dấu hiệu nêu trên không đồng nghĩa chắc chắn người bệnh đã xuất hiện biến chứng. Tuy nhiên, đây là những biểu hiện cần được bác sĩ đánh giá để kịp thời xử trí nếu có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe.
Hiện nay, chưa có thuốc điều trị đặc hiệu đối với bệnh quai bị. Việc điều trị chủ yếu tập trung vào chăm sóc hỗ trợ, giảm triệu chứng và theo dõi các dấu hiệu bất thường. Người bệnh cần được nghỉ ngơi đầy đủ, hạn chế hoạt động gắng sức để cơ thể có điều kiện phục hồi. Bên cạnh đó, việc uống đủ nước là rất quan trọng nhằm phòng ngừa mất nước do sốt hoặc ăn uống kém.
Chế độ dinh dưỡng cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình hồi phục. Người bệnh nên lựa chọn các thực phẩm mềm, dễ nuốt như cháo, súp, sữa hoặc các món ăn được chế biến ở nhiệt độ phù hợp. Những loại thực phẩm quá cứng, quá nóng hoặc cần nhai nhiều có thể làm tăng cảm giác đau tại vùng tuyến mang tai. Đặc biệt, người bệnh nên tránh sử dụng các loại trái cây hoặc nước uống có vị chua như chanh, quýt, cam chua khi đang trong giai đoạn sưng đau tuyến nước bọt. Các thực phẩm này kích thích tiết nước bọt, khiến vùng tuyến bị viêm đau nhiều hơn.
Giữ vệ sinh răng miệng sạch sẽ cũng là biện pháp cần thiết giúp hạn chế nguy cơ bội nhiễm. Người bệnh có thể súc miệng bằng nước sạch hoặc các dung dịch phù hợp theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Bên cạnh đó, cần rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, che miệng và mũi khi ho hoặc hắt hơi, không dùng chung cốc uống nước, thìa, đũa hay khăn mặt với người khác.
Đối với các triệu chứng sốt hoặc đau, người bệnh có thể sử dụng thuốc hạ sốt, giảm đau theo đúng chỉ định hoặc hướng dẫn của bác sĩ. Người dân không nên tự ý sử dụng kháng sinh vì quai bị là bệnh do vi rút gây ra, kháng sinh không có tác dụng tiêu diệt vi rút và việc lạm dụng thuốc có thể gây ra những hệ lụy không mong muốn.
Bên cạnh đó, nhiều người dân vẫn có thói quen áp dụng các phương pháp dân gian như đắp lá, đắp thuốc hoặc bôi các loại hỗn hợp không rõ nguồn gốc lên vùng sưng. Các bác sĩ khuyến cáo tuyệt đối không nên thực hiện những biện pháp này khi chưa có hướng dẫn chuyên môn vì có thể gây kích ứng da, nhiễm trùng hoặc làm che lấp các dấu hiệu cần theo dõi.
Trong thời gian mắc bệnh, người bệnh cần hạn chế đến trường học, nơi làm việc và các khu vực tập trung đông người. Việc nghỉ học hoặc nghỉ làm cần thực hiện theo tư vấn của cơ sở y tế nhằm bảo đảm thời gian cách ly phù hợp, hạn chế nguy cơ lây nhiễm cho cộng đồng.
Theo các bác sĩ, tiêm vắc xin là biện pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa bệnh quai bị cũng như giảm nguy cơ xuất hiện các biến chứng nghiêm trọng. Vắc xin phòng bệnh hiện nay thường được sử dụng dưới dạng vắc xin phối hợp sởi - quai bị - rubella. Các bậc phụ huynh cần kiểm tra lịch tiêm chủng của trẻ, bảo đảm trẻ được tiêm đầy đủ và đúng lịch theo chương trình tiêm chủng được khuyến nghị. Đối với những người chưa rõ tình trạng miễn dịch hoặc chưa được tiêm phòng đầy đủ, nên tham khảo ý kiến của cơ sở y tế để được tư vấn phù hợp.
Ngoài ra, môi trường sống và học tập cũng cần được giữ gìn sạch sẽ, thông thoáng. Đồ chơi của trẻ em, tay nắm cửa, mặt bàn học và các bề mặt thường xuyên tiếp xúc cần được vệ sinh định kỳ để giảm nguy cơ tồn lưu mầm bệnh.
Quai bị là bệnh có thể phòng ngừa hiệu quả bằng vắc xin và các biện pháp vệ sinh cá nhân đơn giản. Phần lớn người bệnh sẽ hồi phục tốt nếu được theo dõi và chăm sóc phù hợp. Vì vậy, mỗi người dân cần nâng cao nhận thức, chủ động bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình bằng việc tiêm chủng đầy đủ, thực hiện các biện pháp phòng bệnh hằng ngày, đồng thời không chủ quan trước những dấu hiệu bất thường để được thăm khám và xử trí kịp thời.
Kim Cương