Tư vấn dinh dưỡng cho người cao tuổi tại Bệnh viện đa khoa Sóc Sơn.
Phóng viên: Thưa bà, hiện nay nhiều người cho rằng đái tháo đường chỉ cần dùng thuốc là đủ. Vậy vai trò của dinh dưỡng trong điều trị bệnh được nhìn nhận như thế nào?
Cử nhân dinh dưỡng Nguyễn Thị Thu Hà: Đây là một quan niệm chưa đầy đủ bởi đái tháo đường là bệnh rối loạn chuyển hóa có đặc điểm tăng đường huyết mạn tính do khiếm khuyết về tiết insulin, về tác động của insulin hoặc cả hai yếu tố này. Khi đường huyết tăng kéo dài sẽ gây ra hàng loạt rối loạn chuyển hóa carbohydrate, protein, lipid… Từ đó dẫn đến tổn thương nhiều cơ quan như tim, thận, mắt, thần kinh hay mạch máu.
Trong điều trị đái tháo đường hiện nay, dinh dưỡng được xem là một phần không thể tách rời. Thuốc giúp kiểm soát đường huyết, nhưng chế độ ăn mới là yếu tố quyết định tính ổn định lâu dài của bệnh. Một người bệnh dùng thuốc rất tốt nhưng ăn uống thiếu kiểm soát thì đường huyết vẫn dao động lớn và nguy cơ biến chứng vẫn cao.
Ngược lại, nếu người bệnh có chế độ dinh dưỡng hợp lý, khoa học, biết phân chia bữa ăn phù hợp, lựa chọn thực phẩm đúng cách thì có thể duy trì đường huyết ở mức an toàn hơn, giảm áp lực cho thuốc điều trị và cải thiện sức khỏe tổng thể.
Điều quan trọng hiện nay là người bệnh cần hiểu rằng dinh dưỡng không phải ăn kiêng theo nghĩa tiêu cực. Chúng tôi thường nhấn mạnh đến khái niệm ăn đúng thay vì nhịn ăn hay loại bỏ hoàn toàn tinh bột. Cơ thể vẫn cần đầy đủ năng lượng và các nhóm chất để duy trì hoạt động sống, do vậy cần cân đối hợp lý.
Ngoài ra, dinh dưỡng còn đóng vai trò rất lớn trong quá trình tự quản lý bệnh tại nhà. Người bệnh đái tháo đường phải sống chung với bệnh trong thời gian dài, vì vậy khả năng chủ động xây dựng thực đơn, theo dõi phản ứng của cơ thể sau ăn và duy trì lối sống lành mạnh là yếu tố quan trọng để kiểm soát bệnh.
Phóng viên: Vậy nguyên tắc dinh dưỡng nào được xem là quan trọng đối với người bệnh đái tháo đường, thưa bà?
Cử nhân dinh dưỡng Nguyễn Thị Thu Hà: Có nhiều nguyên tắc trong xây dựng chế độ ăn cho người bệnh đái tháo đường nhưng mục tiêu chung là giúp ổn định đường huyết, phòng ngừa biến chứng và đảm bảo chất lượng cuộc sống như:
Nguyên tắc thứ nhất: chế độ ăn phải cung cấp đầy đủ nhu cầu dinh dưỡng theo độ tuổi, tình trạng lao động, sinh lý và mức độ bệnh lý của từng người. Không thể áp dụng một thực đơn giống nhau cho tất cả người bệnh. Người lao động nặng sẽ khác với người cao tuổi ít vận động; người có biến chứng thận cũng khác với người chưa có biến chứng.
Nguyên tắc thứ hai: không làm tăng đường huyết quá cao sau ăn. Đây là vấn đề nhiều người bệnh gặp phải khi ăn quá nhiều tinh bột hấp thu nhanh như cơm trắng, bánh mì trắng, bún, phở hoặc đồ uống nhiều đường.
Nguyên tắc thứ ba: Không làm hạ đường huyết xa bữa ăn. Có không ít người bệnh vì quá sợ tăng đường huyết nên ăn rất ít, bỏ bữa hoặc cắt hoàn toàn tinh bột. Điều này có thể khiến cơ thể mệt mỏi, hạ đường huyết nguy hiểm, nhất là ở người đang dùng thuốc điều trị.
Nguyên tắc thứ tư: Không làm tăng các yếu tố nguy cơ như rối loạn mỡ máu, tăng huyết áp hay suy thận. Đây đều là các bệnh lý thường gặp ở người đái tháo đường.
Nguyên tắc thứ năm: phù hợp tập quán địa phương, điều kiện kinh tế và thói quen sinh hoạt của người bệnh. Nếu thực đơn quá cầu kỳ hoặc xa lạ, người bệnh sẽ khó duy trì lâu dài.
Nguyên tắc thứ sáu: không nên thay đổi quá đột ngột và nhiều cơ cấu cũng như là khối lượng của các bữa ăn. Việc điều chỉnh cần có lộ trình để cơ thể thích nghi dần, tránh tâm lý căng thẳng hoặc bỏ cuộc giữa chừng.
Nguyên tắc thứ bảy: Sử dụng những thực phẩm sẵn có, cũng như khả năng chi trả của bản thân người mắc ĐTĐ.
Nguyên tắc thứ tám: giảm cân khi có dấu hiệu thừa cân, béo phì (chỉ số khối của cơ thể >= 23), vì cân nặng dư thừa làm tăng đề kháng insulin và khiến việc kiểm soát đường huyết khó khăn hơn.
Phóng viên: Nhiều người bệnh băn khoăn "ăn gì" và "không nên ăn gì". Bà có thể chia sẻ cụ thể hơn về một chế độ ăn hợp lý cho người đái tháo đường?
Cử nhân dinh dưỡng Nguyễn Thị Thu Hà: Điều đầu tiên tôi muốn nhấn mạnh là người bệnh đái tháo đường không phải kiêng tuyệt đối bất kỳ nhóm thực phẩm nào, mà cần ăn cân đối và đúng cách.
Một chế độ ăn hợp lý cần đảm bảo đủ 4 nhóm thực phẩm gồm: tinh bột, chất đạm, chất béo và vitamin - khoáng chất. Sai lầm phổ biến hiện nay là nhiều người cắt gần như hoàn toàn tinh bột vì nghĩ đó là nguyên nhân gây tăng đường huyết. Thực tế, cơ thể vẫn cần tinh bột để tạo năng lượng, vấn đề là lựa chọn loại tinh bột phù hợp và kiểm soát khẩu phần ăn.
Người bệnh nên duy trì ổn định lượng tinh bột giữa các bữa ăn, tránh hôm ăn quá nhiều, hôm lại ăn quá ít. Việc dao động quá lớn sẽ khiến đường huyết khó kiểm soát.
Một yếu tố quan trọng nữa là ưu tiên thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp, tức GI dưới hoặc bằng 55. Những thực phẩm này giúp đường hấp thu chậm hơn, hạn chế tăng đường huyết sau ăn.
Ví dụ, nhiều thực phẩm quen thuộc có GI cao như cơm trắng, bánh mì trắng, bún, phở, khoai nướng, nước ngọt hay dưa hấu nếu ăn nhiều sẽ khiến đường huyết tăng nhanh. Trong khi đó, các loại trái cây như táo, nho, mận… có GI thấp hơn và phù hợp hơn nếu sử dụng đúng lượng.
Ngoài ra, người bệnh nên tăng cường rau xanh, thực phẩm giàu chất xơ vì chất xơ giúp làm chậm hấp thu đường và tạo cảm giác no lâu hơn. Các loại đạm lành mạnh như cá, thịt nạc, đậu phụ cũng nên được ưu tiên.
Về chất béo, nên lựa chọn chất béo tốt cho tim mạch như dầu thực vật, cá béo, các loại hạt thay vì mỡ động vật hay đồ chiên rán nhiều dầu mỡ.
Chúng tôi thường khuyến cáo người bệnh hạn chế các món xào, rán, nướng nhiều dầu mỡ và tránh các loại đồ uống chứa nhiều đường tự do hấp thu nhanh như trà sữa, nước ngọt có gas hay nước ép đóng chai.
Ngoài ra, người bệnh cần học cách đọc nhãn thực phẩm. Hiện nay, nhiều sản phẩm đóng gói có ghi chỉ số GI hoặc hàm lượng carbohydrate, điều này sẽ giúp người bệnh chủ động hơn trong lựa chọn thực phẩm hằng ngày.
Phóng viên: Theo bà, đâu là những sai lầm phổ biến của người bệnh đái tháo đường trong quá trình tự quản lý dinh dưỡng tại nhà?
Cử nhân dinh dưỡng Nguyễn Thị Thu Hà: Sai lầm đầu tiên là kiêng khem quá mức. Có người chỉ ăn rau và thịt, gần như bỏ hoàn toàn cơm hoặc tinh bột. Điều này không tốt vì cơ thể thiếu năng lượng, dễ mệt mỏi, mất cơ và nguy cơ hạ đường huyết tăng lên.
Sai lầm thứ hai là tin vào các phương pháp truyền miệng hoặc thực phẩm quảng cáo chữa khỏi đái tháo đường. Đến nay chưa có loại thực phẩm nào có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị hay chế độ dinh dưỡng khoa học.
Một vấn đề khác là nhiều người chỉ quan tâm đến lượng đường mà quên kiểm soát tổng năng lượng khẩu phần. Ví dụ, có người không ăn bánh kẹo nhưng lại ăn quá nhiều cơm, trái cây ngọt hoặc các món chiên rán nhiều dầu mỡ. Điều này vẫn khiến đường huyết và mỡ máu tăng cao.
Ngoài ra, thói quen bỏ bữa sáng hoặc ăn thất thường cũng là lỗi khá phổ biến. Đối với người đái tháo đường, duy trì giờ giấc ăn uống ổn định rất quan trọng để tránh dao động đường huyết.
Không ít bệnh nhân sau khi đường huyết ổn định đã chủ quan, tự ý ngừng thuốc hoặc ăn uống thả cửa. Đây là điều rất nguy hiểm vì đái tháo đường là bệnh mạn tính cần kiểm soát lâu dài.
Tôi cho rằng điều quan trọng trong quản lý bệnh đái tháo đường tại nhà nằm ở việc lập kế hoạch bữa ăn và duy trì lối sống bền vững. Người bệnh nên theo dõi cân nặng, đường huyết định kỳ, kết hợp dinh dưỡng với vận động phù hợp và tuân thủ điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ.
Phóng viên: Bà có lời khuyên nào dành cho người trưởng thành để phòng ngừa đái tháo đường từ sớm?
Cử nhân dinh dưỡng Nguyễn Thị Thu Hà: Phòng bệnh luôn tốt hơn chữa bệnh. Hiện nay, đái tháo đường đang có xu hướng trẻ hóa, liên quan nhiều đến lối sống hiện đại như ăn uống dư thừa năng lượng, ít vận động, thức khuya và căng thẳng kéo dài.
Để phòng ngừa bệnh, trước hết cần duy trì cân nặng hợp lý (BMI từ 18.5 đến 22.9 đối với người Châu Á). Thừa cân, béo phì là yếu tố nguy cơ hàng đầu của đái tháo đường type 2. Mỗi người nên xây dựng chế độ ăn cân bằng, hạn chế đồ ăn nhanh, nước ngọt, thực phẩm chế biến sẵn nhiều chất béo bão hòa. Thay vào đó, cần tăng cường rau xanh, trái cây phù hợp, ngũ cốc nguyên hạt và các nguồn đạm lành mạnh.
Song song với dinh dưỡng, hoạt động thể lực rất quan trọng. Chỉ cần duy trì vận động khoảng 30 phút mỗi ngày như đi bộ nhanh, đạp xe hoặc tập thể dục đều đặn cũng giúp cải thiện độ nhạy insulin và kiểm soát cân nặng tốt hơn.
Người trưởng thành, đặc biệt những người có tiền sử gia đình mắc đái tháo đường, tăng huyết áp hoặc thừa cân nên khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm rối loạn đường huyết.
Đặc biệt là thay đổi nhận thức: đái tháo đường không chỉ là bệnh của tuổi già và dinh dưỡng không phải giải pháp tạm thời. Một lối sống khoa học cần được duy trì hằng ngày để bảo vệ sức khỏe lâu dài.
Xin trân trọng cảm ơn bà!
Kim Cương